Unit 10: Gerhana
Unit ini membincangkan fenomena gerhana Bulan dan gerhana Matahari, kedudukan Matahari, Bumi dan Bulan, kawasan gelap penuh (umbra) dan kawasan gelap separa (penumbra), gerhana penuh dan gerhana separa, serta cara selamat memerhati gerhana Matahari. Cahaya Matahari bergerak dalam garis lurus dan tidak dapat menembusi objek legap seperti Bumi dan Bulan.
Gerhana Bulan berlaku apabila Bumi melindungi Bulan daripada cahaya Matahari. Bayang-bayang Bumi akan terbentuk di permukaan Bulan.
Bumi berada di antara Matahari dan Bulan
Matahari, Bumi dan Bulan berada pada satu garis lurus
Gerhana Bulan berlaku pada waktu malam apabila Bulan berada pada fasa bulan purnama
Boleh berlaku sehingga tiga kali dalam setahun
Tempoh fenomena gerhana Bulan biasanya berlaku sehingga beberapa jam
Dua kawasan bayang-bayang Bumi yang terbentuk di permukaan Bulan:
| Kawasan gelap penuh (umbra) | kawasan yang dihalang sepenuhnya daripada cahaya Matahari | |
| Kawasan gelap separa (penumbra) | kawasan yang dihalang oleh sebahagian sahaja daripada cahaya Matahari | |
Peringkat fenomena gerhana Bulan yang dapat dilihat dengan mata kasar:
Gerhana Bulan separa mula kelihatan apabila Bulan mula bergerak keluar dari kawasan gelap separa ke kawasan gelap penuh
Gerhana Bulan penuh dapat dilihat apabila seluruh bahagian Bulan berada dalam kawasan gelap penuh
Gerhana Bulan separa akan kelihatan semula apabila Bulan bergerak keluar dari kawasan gelap penuh ke kawasan gelap separa
Semasa gerhana Bulan penuh, Bulan tidak kelihatan gelap tetapi berwarna perang kemerahan kesan serakan dan pembiasan cahaya apabila cahaya Matahari melalui atmosfera Bumi
Gerhana Bulan berlaku apabila Bumi berada di antara Matahari dan Bulan pada fasa bulan purnama. Kawasan gelap penuh (umbra) dihalang sepenuhnya, manakala kawasan gelap separa (penumbra) dihalang sebahagian. Bulan kelihatan perang kemerahan semasa gerhana penuh.
Gerhana Matahari berlaku apabila Bulan melindungi Bumi daripada cahaya Matahari sama ada secara keseluruhan atau sebahagiannya.
Bulan berada di antara Matahari dan Bumi
Matahari, Bulan dan Bumi berada pada satu garis lurus
Saiz Bulan lebih kecil daripada Matahari, jadi bayang-bayang Bulan tidak cukup besar untuk menutupi keseluruhan Bumi
Gerhana Matahari hanya boleh dilihat dari kawasan kecil di permukaan Bumi
Boleh berlaku sekurang-kurangnya dua kali dalam setahun
Tempoh kejadian gerhana Matahari biasanya hanya beberapa minit sahaja
Gerhana Matahari hanya boleh berlaku apabila Bulan berada pada fasa anak Bulan
Gerhana Matahari boleh dilihat pada waktu siang sahaja
Dua jenis gerhana Matahari yang dapat diperhatikan di Bumi:
| Gerhana Matahari penuh | keseluruhan Matahari dihalang oleh Bulan; boleh dilihat dari kawasan bayang-bayang Bulan yang gelap sepenuhnya; persekitaran menjadi gelap seperti waktu malam; Matahari kelihatan sebagai bulatan gelap dikelilingi gegelang cerah yang dinamakan korona | |
| Gerhana Matahari separa | sebahagian Matahari dihalang oleh Bulan; boleh dilihat dari kawasan bayang-bayang Bulan yang gelap separa | |
Jangan sesekali melihat terus ke arah Matahari tanpa penuras khas kerana boleh merosakkan mata. Cara selamat:
Menggunakan projektor gerhana Matahari (kamera gerhana)
Menggunakan negatif filem yang lebih tebal
Menggunakan binokular (untuk projeksi, bukan terus ke mata)
Kamera gerhana: tiub dengan kerajang aluminium bertebuk lubang, skrin kertas putih untuk memerhati imej Matahari
Gerhana Matahari berlaku apabila Bulan berada di antara Matahari dan Bumi pada fasa anak Bulan. Gerhana penuh menunjukkan korona (gegelang cerah). Jangan sesekali melihat terus ke arah Matahari tanpa penuras khas.
Perbandingan kedua-dua fenomena gerhana:
| Gerhana Bulan | Bumi di antara Matahari dan Bulan; berlaku pada fasa bulan purnama; waktu malam; tempoh beberapa jam; boleh berlaku sehingga 3 kali setahun | |
| Gerhana Matahari | Bulan di antara Matahari dan Bumi; berlaku pada fasa anak Bulan; waktu siang; tempoh beberapa minit; boleh berlaku sekurang-kurangnya 2 kali setahun | |
Konsep sains utama yang menjelaskan fenomena gerhana:
Cahaya Matahari bergerak dalam garis lurus
Cahaya Matahari tidak dapat menembusi objek legap seperti Bumi dan Bulan
Fenomena gerhana ialah kejadian semula jadi yang berlaku apabila seluruh atau sebahagian cahaya Matahari terlindung oleh Bulan atau Bumi
Gerhana Bulan lebih lama daripada gerhana Matahari kerana saiz bayang-bayang Bumi lebih besar daripada bayang-bayang Bulan
Gerhana Bulan: Bumi di tengah, fasa purnama, waktu malam, beberapa jam. Gerhana Matahari: Bulan di tengah, fasa anak Bulan, waktu siang, beberapa minit. Kedua-duanya berlaku kerana cahaya bergerak dalam garis lurus dan tidak menembusi objek legap.
📝 Kosa Kata
Semasa gerhana Bulan penuh, Bulan tidak kelihatan gelap sepenuhnya tetapi berwarna perang kemerahan! Ini kesan serakan dan pembiasan cahaya Matahari melalui atmosfera Bumi — kesan yang sama jelas diperhatikan semasa Matahari terbit dan terbenam. Gerhana Matahari pula hanya berlangsung beberapa minit, manakala gerhana Bulan boleh berlangsung beberapa jam.
Uji Minda!
23 soalan • Boleh buat!